Verslaafde organisaties

Door Arjen Uittenbogaard

Zo’n twee jaar geleden, in januari 2014, schreven Daan Kalmeijer en ik het artikel Agile organisaties: is dat SAFe? in de Automatiseringgids. In dat artikel stellen we dat agile worden misschien wel meer een kwestie is van het afleren van slechte gewoontes dan van het aanleren van iets nieuws. We vergeleken die slechte gewoontes met een verslaving: “controledrang en plandrift”.
Tijdens de recente XP Days woonde ik een workshop van Steve Holyer bij: “Start Recovery! Transforming Addicted Organisations“. Deze workshop was helemaal gewijd aan precies ditzelfde onderwerp: organisatorische verslavingen. In de workshop bood Steve mooie inzichten, een praktische werkvorm en indringende vragen. Dit is een artikel van zijn hand: Can you break the addict’s cycle?

Steve schetste het mechanisme waardoor een verslaving ontstaat, in stand wordt gehouden en verergert. Er is een ‘pijn’ in de organisatie, als voorbeeld nam hij ‘angst’. Pijn is vervelend, dus we zoeken naar manieren om deze te verminderen. Bijvoorbeeld door iemand anders de schuld geven van iets dat niet goed ging. Doordat je hiermee even van jouw angst af bent (“mij zullen ze er niet op aankijken”), vergroot dat jouw geloof dat dit een goede remedie is. De volgende keer doe je het weer. Dit is de feedbackloop van de kortetermijn pijnbestrijding. Dan is er nog een lus die in gang wordt gezet doordat je anderen de schuld geeft. Dat is de lus waarin die anderen op hun beurt ook weer anderen de schuld gaan geven. Een proces dat de angst in de organisatie, de pijn, alleen maar erger maakt. De pijn wordt groter, wat weer een trigger is om anderen weer de schuld te geven. Enzovoorts, enzovoorts. Kortetermijn verlichting van de pijn op een manier die op langere termijn de pijn alleen maar vergroot. Een vicieuze cirkel. Verslaving.
organizational addiction game holyerSteve had dit patroon op posters uitgewerkt. In een oefening gingen we op zoek naar dergelijke ongezonde feedbacklussen in organizaties waar wij werken. We gingen uit van een negatief patroon dat we keer op keer weer zien plaatsvinden. De werkhypothese was dat die gewoonte een organisatorische verslaving is. Om beurten voegden we elementen toe aan de plaat. Wat zou de pijn zijn waar deze gewoonte een (kortetermijn) verlichting voor biedt? Wat het langetermijn verergerende effect? Een mooie werkvorm om het met elkaar over het gedrag en de patronen te hebben.

Vervolgens ging Steve in op hoe we een verslaving omgaan. De neiging is om ‘m te verbieden. Hoe vaak hoor ik mezelf niet zeggen: “Stop nou eens met elkaar de schuld te geven. Neem je verantwoordelijkheid. Fouten maken is niet erg.” Maar hoewel een dergelijk verbod heel logisch klinkt, werkt het niet voor de verslaafde. We zijn creatief en vinden allerlei manieren om dergelijke verboden te omzeilen.
Ik moest denken aan een oefening die ik graag doe in de context van key performance indicatoren, KPI’s. Nadat we in een aantal slagen voor welgedefinieerde doelen goede KPI’s hebben gedefinieerd, doen we het spelletje “Fuck the KPI“. Groepjes gaan voor de door anderen bedachte KPI’s bedenken hoe ze hoog kunnen scoren op die indicatoren zónder het doel ook maar dichterbij te brengen. Keer op keer blijkt dat dit niet zo ingewikkeld is. De conclusie is dan ook steeds weer dat het onmogelijk is om onfeilbare KPI’s te bedenken.
Hoe dán om te gaan met organisatorische verslavingen? Hier verwees Holyer naar boeken van Gerald Weinberg (in zijn jonge jaren zelf verslaafd geweest) en naar het 12-stappenplan van de AA. De eerste stap moet zijn dat de verslaafde herkent en erkent verslaafd te zijn. En de tweede stap moet zijn dat de verslaafde er zélf voor kiest, zelf de verantwoordelijkheid ervoor neemt om te stoppen met de verslaving. Zonder dit zelfinzicht en deze keuze is verdere behandeling zinloos.

Dat leidde tot de indringende vraag wat onze rol als coach in verandertrajecten is. In hoeverre zijn wij betrokken bij het in stand houden van de verslaving? Een vraag om nog eens over door te denken en over door te praten!

Arjen Uittenbogaard

Arjen is verhalenverteller. Een training van hem is een ervaring die je niet licht vergeet. Hij is ook regisseur van improvisatietoneel. Dat vindt hij een mooie metafoor voor zijn werk in het coachen van teams en individuen in organisaties die meer agile willen worden. Want dat is zijn expertise: agile werken. Daar heeft hij al twintig jaar ervaring mee en daar is hij goed in. Zijn hart gaat uit naar de menselijke kant van het werk, naar de communicatie en de samenwerking. Daarbij weet hij alles van complexe adaptieve systemen: omgevingen waarin niets is wat het lijkt, waar best practices je op het verkeerde been kunnen zetten en waar je steeds zult moeten experimenteren en leren. Ook heeft hij nog steeds lol van zijn achtergrond in object georiënteerde softwareontwikkeling: hij mag ontwikkelaars graag uitdagen op hun ontwerpen en de toepassing van design patterns daarin.

06 - 59 443 440

Andere posts

Klik hier